Hoe een aardappel prijzen won

Zetmeel

Zetmeel is een grondstof in voedingsmiddelen, papier en textiel. Het wordt door alle planten gemaakt als een opslag van suiker. Met name in aardappels, maar ook in zaden van maïs, tarwe- en erwt zit een hoog gehalte aan zetmeel. De plant of het zaad kan zetmeel weer omzetten in glucose (druivensuiker) en vervolgens gebruiken om te ontkiemen of uit te lopen.

Aardappelzetmeel

In de aardappel bestaat het zetmeel voor 20% uit amylose en voor 80% uit amylopectine. Amylose bestaat uit lange onvertakte ketens van glucose en is slecht oplosbaar in water. Amylopectine bestaat juist uit sterk vertakte ketens en is goed wateroplosbaar. De aanwezigheid van het amylose geeft veel problemen in toepassing van het zetmeel in oplossing. Vandaar dat zetmeel over het algemeen chemisch omgezet wordt in een beter wateroplosbaar product.

Mutant

Pakweg 20 jaar geleden werd aan de Rijksuniversiteit Groningen gezocht naar een aardappel die alleen amylopectine zetmeel bevat. Aardappelplanten werden met Röntgenstralen behandeld met als doel het DNA te beschadigen. Dit beschadigen of muteren van DNA is een willekeurig proces waarbij in iedere cel een aantal genen getroffen worden door de Röntgenstralen en niet meer functioneel zijn. De hoop was nu dat genen die verantwoordelijk zijn voor de aanmaak van amylose zijn uitgeschakeld. Vervolgens moesten de onderzoekers vele duizenden met Röntgenstralen behandelde planten onderzoeken op de afwezigheid van amylosezetmeel. Dit is gelukkig een makkelijke toets. Een beetje jodium op een doorgesneden aardappel druppelen is voldoende om onderscheid te kunnen maken tussen een amylose-houdende en amylose-vrije aardappel. Een amylose-houdende knol wordt namelijk blauw na behandeling met jodium, terwijl een amylose-vrije knol rood wordt.

Eén rode knol

Uiteindelijk is na screening van duizenden knollen één rode knol gevonden. Na uitgebreide DNA analyse is gevonden dat in het eiwit dat verantwoordelijk is voor de productie van amylose (het korrelgebonden zetmeelsynthase) één basepaar is verdwenen. Dit heeft tot gevolg dat geen korrelgebonden zetmeelsynthase eiwit wordt gevormd en dus ook geen amylose. In de tussenliggende jaren na de ontdekking van de mutant tot dit moment wordt gewerkt aan veredeling van de plant tot een ras met goede opbrengst en ziekteresistenties. Zetmeelaardappelen zijn uitsluitend geschikt voor verwerking tot zetmeel en kunnen niet als gehele aardappel gegeten worden.

Amylopectine zetmeel

Sinds 2004 wordt nu op grote schaal de amylopectine mutant geteeld. Het zetmeel blijkt zeer goede eigenschappen te bevatten voor toepassing in voedingsmiddelen, textiel en papier. De belangrijkste voordelen voor de voedingsindustrie zijn de goede textuur en helderheid bij gebruik van Eliane zetmeel in voedingsmiddelen. Bovendien lost het snel op in soep en sausjes en heeft het geen eigen smaak. In diverse producten wordt nu Eliane-zetmeel toegepast zoals in slagroom, snacks (wokkels), saladedressing, soep en sauzen. Voor de producent is het voordeel dat het zetmeel niet chemisch veranderd hoeft te worden om deze nuttige eigenschappen naar boven te halen. Dit zorgt niet alleen voor kostenbesparing, maar ook voor een verminderd gebruik van chemicaliën.

Milieu

Het gebruik van zuiver amylopectine aardappelzetmeel vermindert de belasting van het milieu met ongeveer 60% in vergelijking tot het gebruik van amylose-houdend zetmeel. Als bijvoorbeeld de industrie 50.000 ton amylopectine zetmeel zou gebruiken voor het produceren van papier dan zou dit het verbruik van 5.000 ton chemicaliën zoals ethyleen oxide en zwavelzuur schelen. Verder zou 800.000 gigajoules aan energie bezuinigd worden. Dit staat gelijk aan het elektriciteitsverbruik (per jaar) van 25.000 huishoudens. Amylopectine aardappelzetmeel is daarom een goed voorbeeld van een groene, hernieuwbare grondstof.

Tip-a-friend