Eigen lijf in actie: Het afweersysteem in gevecht tegen kanker
Ons lichaam is dagelijks in gevecht met indringers die proberen ons lijf binnen te komen om zich daar te vermenigvuldigen. Griepvirussen, voetschimmels, akelige bacteriën, noem maar op. Meestal weten we al deze verschillende ziekteverwekkers goed aan te pakken. Maar hoe zit het met kankercellen, wat doet ons lijf daar mee, of liever gezegd, tegen? Niet veel, blijkt. Daarom worden methoden ontwikkeld om ons afweersysteem te helpen in de strijd tegen kanker.
De truc van een goede afweer tegen ziekteverwekkers is dat het afweersysteem herkent dat het om lichaamsvreemde en gevaarlijke stoffen gaat die uit de weg geruimd moeten worden. Schimmels, bacteriën en virussen zenden chemische signalen uit, waardoor ze zich als vijand kenbaar maken. Ook een tumor geeft na verloop van tijd zulke signalen af, maar omdat hij van oorsprong lichaamseigen is, wordt het afweersysteem misleid. Een te zwakke afweerrespons is het gevolg.
Spontaan
Toch kan ons afweersysteem zeker iets doen in de strijd tegen kanker. Een eerste aanwijzing daarvoor komt van ongeneeslijk zieke kankerpatiënten die soms spontaan genezen na een zware infectie met bijvoorbeeld bacteriën. Omdat een infectie het afweersysteem hard aan het werk zet, kwam het idee naar voren dat ons afweersysteem misschien wel op eigen kracht een tumor kan opruimen. Experimenten in proefdieren lieten vervolgens zien dat een bacterie-infectie inderdaad soms ervoor zorgt dat een kankergezwel verdwijnt. Maar om nu een kankerpatiënt moedwillig een infectie te bezorgen lijkt niet echt een goede aanpak, daarom is gezocht naar andere manieren om het afweersysteem te stimuleren.
Oppeppen
Het lichaam blijkt bepaalde stoffen, cytokines genoemd, te gebruiken om het afweersysteem te regelen. Eén van die cytokines, Interleukine-2, wordt al twintig jaar gebruikt bij kankerpatiënten om het afweersysteem op te peppen en de groei van de tumor af te remmen. Maar genezing met deze stof is helaas niet mogelijk. Bovendien geeft deze behandeling nogal wat bijwerkingen omdat cytokines het gehele afweersysteem regelen en daardoor ook gezonde cellen beïnvloeden. We hebben dus stoffen nodig die het afweersysteem stimuleren om alleen tumorcellen aan te pakken en de gezonde cellen met rust laten.
Tumor-antigenen
Doordat we steeds meer te weten komen over de eigenschappen van tumorcellen wordt deze aanpak mogelijk. Het blijft lastig omdat tumorcellen zoveel lijken op onze normale lichaamscellen. Maar inmiddels weten we dat er toch wel kleine verschillen zijn. Cellen hebben aan de buitenkant allerlei eiwitten. Kankercellen bevatten extra veel van een bepaald soort eiwitten, zogenoemde tumor-antigenen, veel meer dan normale cellen. Die extra eiwitten zijn in staat het afweersysteem te activeren, maar nog niet zo sterk dat de tumor helemaal verdwijnt. De truc is dus om het afweersysteem extra te stimuleren door heel veel van die tumor-antigenen in te spuiten. Een soort vaccinatie dus.
In proefdieren blijkt dit goed te werken en de eerste resultaten bij patiënten lijken erop dat deze strategie ook bij mensen effectief is. Om het effect bij mensen verder te bekijken loopt er momenteel een groot onderzoek met meer dan 1000 patiënten met huidkanker in de Verenigde Staten, Europa en Australië. Daarbij krijgt de helft regelmatige injecties met een mengsel van tumor-antigenen, terwijl de andere helft dit niet krijgt. Na vijf jaar wordt gekeken welke patiëntengroep het beste de kanker in hun lichaam kunnen bestrijden. Afhankelijk van de uitkomst biedt deze methode wellicht een bijdrage aan het gevecht tegen kanker.
Vaccin
- Het humaan papillomavirus (HPV)
Maar net als bij vaccinatie tegen kinderziekten zoals polio en kinkhoest zou je eigenlijk gezonde mensen willen vaccineren om te voorkomen dat ze kanker krijgen. Het lijkt erop dat deze aanpak in de komende jaren mogelijk zal worden voor het voorkomen van baarmoederhalskanker. In ieder geval is er al wel een therapeutisch vaccin voor deze vorm van kanker.
Jarenlang onderzoek onder leiding van CMSB onderzoeker Prof. Cees Melief (LUMC, Leiden) naar wat er mis gaat in de afweerrespons tegen een tumor heeft de basis gelegd voor een therapeutische vorm van vaccinatie tegen kanker. Zorgvuldig geselecteerde stukjes van het vijandige chemische signaal van een tumor worden nagemaakt en als een cocktail bij patiënten geïnjecteerd. In een kleine groep vrouwen met baarmoederhalskanker bleek dit middel niet alleen veilig te zijn, maar ook in staat tot het opwekken van een krachtige, specifieke afweerrespons. Op die manier wordt de verstoring die de tumor in het afweersysteem teweegbrengt tot een wapen tegen de tumor omgesmeed.
