De dodelijke kracht van een kankercel
Kwaadaardige cellen die zich door het lichaam verspreiden zijn het grootste schrikbeeld van iedereen die met kanker te maken krijgt. Ironisch genoeg gebruiken kankercellen daarvoor een mechnisme waarmee embryo’s al eeuwenlang hun lichaam perfect organiseren.
Kankercellen zijn zo gevaarlijk omdat ze in staat zijn zich door het lichaam te verspreiden. Het vermogen om uit te zaaien is de zesde supereigenschap van een kankercel. Een tumor ontstaat meestal eerst in een bepaald orgaan, zoals de borst of darm. Als de tumor zich niet verder verspreidt door het lichaam is het goedaardig. Een wrat is hier een goed voorbeeld van. Maar zodra de cellen in een tumor de eigenschap krijgen om naburig weefsel en andere delen van het lichaam binnen te dringen en daar nieuwe tumoren te vormen, is er sprake van een kwaadaardige tumor. Het blijkt dat dood door kanker in negen van de tien gevallen het gevolg is van uitzaaiingen, ook wel metastases genoemd, die belangrijke organen aantasten en hun functie verstoren.
Lijm
- Een uitgezaaide cel migreert naar een ander deel van het lichaam. Illustratie: Dr. Raouf Guirguis, NCI
Dat uitzaaiproces verloopt niet zomaar. De kankercel moet veel hindernissen nemen voordat er een tweede gezwel gevormd is. Allereerst moet de cel ontsnappen aan de controle van de omgeving. Dat doet hij door de lijmlaag die cellen normaal bij elkaar houdt af te breken en letterlijk aan de wandel te gaan. Zo kan de cel de tumor verlaten en het omliggende weefsel binnendringen. Meestal stopt het wandelen daar niet. Als volgende stap perst hij zich letterlijk tussen de cellen in de wand van een bloed- of lymfevat. Zo komt de kankercel in het bloed of de lymfe terecht, waardoor hij nu door het hele lichaam kan circuleren. Overigens denken onderzoekers dat maar een paar kankercellen deze wandeling overleven.
Sluw
Maar dat is al ernstig genoeg. Bovendien zijn sommige van die survivors in staat om nog een stap verder te gaan. Ze persen zich nogmaals door de vaatwand, maar nu in tegenovergestelde richting, en komen terecht in een heel nieuwe omgeving, ver van het gezwel waaruit ze oorspronkelijk ontsnapt zijn. Hier vormen de binnengedrongen cellen een nieuwe tumor. En daarmee is het proces niet teneinde, ook deze tumorcellen kunnen weer ontsnappen en zich verspreiden.
Ondanks dat een tumor een hele kleine kans heeft om de tocht door het lichaam te overleven, is het tekenend voor de ijzingwekkende sluwheid van kanker dat dit toch lukt en dat de ziekte vaak ook pas wordt ontdekt als de uitzaaiingen er al zijn. Met alle verschrikkelijke gevolgen van dien.
- Hoe een uitzaaiing ontstaat. Illustratie: Sebastiaan Donders
Twist
We begrijpen steeds beter hoe uitzaaiende tumoren deze haast onmogelijke opgave volbrengen. Opmerkelijk is daarbij dat ze een mechanisme gebruiken waarmee embryo's hun lichaam organiseren. Dit mechanisme is door onderzoekers aan het licht gebracht door het DNA van uitzaaiende en niet-uitzaaiende tumoren met elkaar te vergelijken. Daarbij sprong een bepaald gen in het oog, het Twist gen. Het is eerst ontdekt in het embryo van het fruitvliegje Drosophila en heeft daar een belangrijke rol als een soort genetische hoofdschakelaar die ervoor zorgt dat cellen zich naar de plek bewegen waar ze thuishoren. Inmiddels is duidelijk dat Twist eenzelfde belangrijke schakelfunctie heeft in de embryos van gewervelde dieren, waaronder de mens.
Wandel
Om te testen of Twist inderdaad een rol speelt bij uitzaaiingen, kweekten onderzoekers in een bakje tumorcellen waarvan het Twist-gen uitgeschakeld was. Daarna brachten ze de cellen over in muizen. Zoals verwacht vormden de cellen een tumor, maar geen uitzaaiingen. Door het ontbreken van Twist konden de cellen niet ontsnappen.
Wat Twist nu precies doet om kankercellen aan het bewegen te krijgen is nog niet helemaal duidelijk. Het heeft waarschijnlijk te maken met het kapotmaken van de lijmlaag die cellen normaal aan elkaar vastgeplakt houdt. Onderzoekers hopen in ieder geval dat ze via Twist geneesmiddelen kunnen ontwikkelen om uitzaaiingen te remmen.
