Cel pleegt zelfmoord
Een self destruct knop voor tumorcellen. Het klinkt haast te mooi om waar te zijn. Toch zijn vele onderzoekers bezig een manier te vinden om kankercellen zelfmoord te laten plegen. Met de hoop dat dit kan leiden tot een nieuwe kankertherapie.
Cellen die zichzelf doden. Dat klinkt erg dramatisch, maar toch is het een natuurlijk proces dat zich voortdurend in ons eigen lichaam afspeelt. Het zelfmoordproces, ook wel geprogrammeerde celdood of apoptose genoemd, is essentieel. Zou dit niet gebeuren, dan zat ons lichaam vol met overbodige oude of kapotte cellen.
Kannibalen
Het zelfmoordprogramma is aanwezig in bijna alle cellen in ons lichaam. Het kan door verschillende signalen in werking gezet worden en verloopt volgens een vast plan. Eerst worden eiwitten en het DNA afgebroken. Daarna valt de cel uit elkaar in kleine stukjes die opgegeten worden door de omringende cellen. Kannibalisme ten top. Maar ook nuttig hergebruik van lichaamsstoffen. Naar schatting komen zo in een volwassen mens iedere dag 50 tot 70 miljard cellen om het leven. Maar op een totaal van zo'n tien- tot honderdduizend miljard cellen in het lichaam valt dat eigenlijk wel mee.
DNA-schade
De zelfmoordmachine bestaat uit twee onderdelen: gevoelige sensoren die in de gaten houden of alles in orde is en de uitvoerders die het eigenlijke doden van de cel voor hun rekening nemen. De sensoren speuren continu naar omstandigheden die het noodzakelijk maken de cel te doden. Meestal gaat het om oude cellen die hun taak vervuld hebben en door nieuwe cellen vervangen moeten worden. Maar ook schade aan het DNA, waardoor de cel niet goed meer functioneert, is een reden om de zelfmoord te starten. Zodra de sensoren nattigheid voelen, zetten ze de uitvoerders aan het werk. Dat zijn speciale enzymen, caspases, die de eiwitten in de cel in stukjes hakken, waardoor de cel langzaam uiteenvalt.
Ontspoord
Geprogrammeerde celdood is een belangrijke mechanisme om kankercellen in ons lichaam op te ruimen. Maar als het zelfmoordprogramma niet goed werkt, krijgt een ontspoorde cel de kans om verder te delen en een gezwel te vormen. Verschillende fouten in het DNA kunnen het zelfmoordproces uitgeschakelen. Een fout die veel optreedt is een mutatie in het p53-gen: in bijna de helft van alle menselijke tumoren is dit gen defect.
Self destruct
Kankercellen kennen ook nog andere trucs om aan een zelfmoordopdracht te ontkomen. Zo zijn ze in staat de uitvoerders in bedwang te houden door ze te koppelen aan specifieke eiwitten. Onderzoekers proberen nu die eiwitten zo aan te pakken dat ze de uitvoerders loslaten waardoor de kankercel dood gaat, zoals het hoort. Daarvoor hebben ze chemische stoffen ontwikkeld die daarna in het laboratorium getest zijn op muizen waarin een menselijke tumor is ingebracht. De eerste resultaten waren overdonderend: de ene na de andere tumor smolt weg terwijl de omliggende, gezonde cellen onaangetast bleven. Nooit leek tumor-zelfmoord zo eenvoudig: niet meer dan het inbrengen van een stofje.
Maar het blijft natuurlijk afwachten of dit ook werkt in mensen. Er moet onderzocht worden of de stoffen bijwerkingen hebben en of ze wel werken voor alle tumoren. Het kan heel goed zijn dat kankercellen nog meer trucs hebben om zelfmoord te omzeilen. Daarom moeten eerst proeven in mensen uitgevoerd worden. Dat duurt lang, wat helaas betekent dat het ook nog lang zal duren voordat we weten of deze aanpak een nieuwe kankertherapie oplevert.
