Beter dan een kristallen bol: Microarray voorspelt het gedrag van een borsttumor
Twee Nederlandse onderzoeksgroepen hebben een test ontwikkeld waarmee de kans op uitzaaiingen van borsttumoren kan worden voorspeld.
Bij de behandeling van borstkanker speelt het voorkomen van uitzaaiingen, nadat de tumor operatief verwijderd is, een belangrijke rol. Veel patiënten krijgen daarom chemotherapie of hormoontherapie voorgeschreven. Het blijkt echter dat voor een groot deel van deze patiënten die zware behandeling niet nodig is, omdat zij ook zonder deze therapie geen uitzaaiingen hadden gekregen. Maar hoe voorspel je of iemand wel of geen risico loopt? In Nederland ontwikkelde genetische testen bieden uitkomst.
Twee groepen genen
Alle functies van onze lichaamscellen worden aangestuurd door de genen die zich daarin bevinden. Fouten in de genen kunnen ervoor zorgen dat de cel bepaalde functies niet meer goed uitvoert. Stapelen de fouten zich op dan ontsporen de cellen en ontwikkelen ze zich tot kankercellen. Verschillende genen bepalen verschillende processen, dat is inmiddels duidelijk. Ook het vermogen om uit te zaaien wordt door bepaalde genen gestuurd, niet iedere kankercel is in staat zich door het lichaam te verspreiden. Om uit te vinden welke genen een rol spelen bij uitzaaiingen in borstkankerpatiënten hebben onderzoekers in Amsterdam (Nederlands Kanker Instituut) en Rotterdam (Erasmus Medisch Centrum) onafhankelijk van elkaar een grote hoeveelheid borsttumoren onderzocht. En met resultaat, in beide steden leverde dit een set genen op die cruciaal zijn bij het ontstaan van uitzaaiingen.
Tumorbank
Dit onderzoek was mogelijk omdat zowel in Amsterdam als in Rotterdam al vele jaren tumorweefsel van patiënten wordt bewaard in een archief, samen met de gegevens over het ziekteverloop van deze patiënten. Dankzij deze zogeheten tumorbanken kun je veel tijd winnen, omdat je al weet hoe het verder met de patiënten is gegaan. Om op genetisch niveau te bekijken wat de verschillen zijn tussen de diverse tumoren wordt de microarray techniek gebruikt. Deze techniek maakt het mogelijk om te activiteit van tienduizenden genen tegelijk in één experiment te meten. Via geavanceerde bioinformatica software kan vervolgens gekeken worden of er een bepaald patroon, het genexpressieprofiel, te ontdekken is.
Verschil
Het vergelijken van de borsttumoren leverde in Amsterdam een set van 70 genen op die heel goed gebruikt kunnen worden om te voorspellen of de tumor zich wel of niet gaat uitzaaien. In Rotterdam werd een genexpressieprofiel van 76 genen gevonden, dat eveneens een hoge voorspellende waarde heeft. Interessant is dat in beide profielen slechts drie genen gelijk zijn, beide genensets beschrijven echter de activiteit van dezelfde biologische processen. Het verschil in genen zit deels in de gebruikte tumoren bij het onderzoek, maar ook in andere methodes van analyse. In Amsterdam zijn alleen tumoren onderzocht van patiënten jonger dan 55 jaar die bij diagnose een kleine tumor hadden (tot 5 cm diameter). In Rotterdam is materiaal patiënten van alle leeftijden en met zowel grote als kleine tumoren gebruikt.
- Voorbeeld van een microarray. Illustratie: faciliteit UMC Utrecht
Risico
De genexpressieprofielen kunnen gebruikt worden om bij nieuwe patiënten het tumorweefsel te analyseren. De Amsterdamse genenset is nu verder ontwikkeld tot een diagnostische test, geschikt voor het dagelijks klinische gebruik. Nadat de chirurg de tumor heeft verwijderd wordt deze door de patholoog beoordeeld en wordt een klein stukje hiervan bevroren, en naar een speciaal laboratorium gestuurd. Hier wordt de activiteit van de genen in de tumor vergeleken met het genexpressieprofiel. Het resultaat geeft aan of de patiënt een hoog of een laag risico heeft op uitzaaiingen. Afhankelijk van de uitslag kunnen de arts en de patiënt bepalen of een chemokuur of een hormoonbehandeling nodig is.
Respons
Deze methode is niet alleen bruikbaar voor het voorspellen van het risico op uitzaaiingen, maar ook om bijvoorbeeld te voorspellen of een patiënt met uitgezaaide ziekte op een bepaald geneesmiddel reageert. In Rotterdam is een profiel van 44 genen ontwikkeld dat de respons op een bepaald kankergeneesmiddel (tamoxifen) kan voorspellen. De microarray techniek brengt hiermee behandeling op maat, die specifiek afgestemd is op de individuele patiënt, een stuk dichterbij.
