Een eind aan malaria?
De malariamug kan wellicht aangepast worden, zodat deze de ziekte niet meer kan overbrengen. Een groep internationale onderzoekers heeft enige tijd geleden de genetische codes van malaria in kaart gebracht.
Kennis over het genoom van de mug en de parasiet kan het vinden van een medicijn of een vaccin dichterbij brengen. Een deel van de decodering is uitgevoerd in Nijmegen.
De malariamug
De malariaparasiet, Plasmodium falciparum, wordt via de steekgrage malariamug, Anopheles gambiae, overgedragen op nieuwe slachtoffers. Zonder medicijnen en bij onvoldoende verzorging kan een mens door aanhoudende koorts en uitdroging overlijden aan malaria. Kennis over het genoom van de mug en de parasiet kan de ontwikkeling van een medicijn of een vaccin dichterbij brengen. Aan malaria sterven jaarlijks twee miljoen mensen, vooral kinderen. Daarmee is het één van de gevaarlijkste tropische ziektes in Afrika en Azië.
- De steekgrage malariamug, Anopheles gambiae
Het muggengenoom
Van steeds meer dieren wordt het genoom bekend. De gistcel had de primeur, daarna volgde de fruitvlieg, het aaltje C. elegans, de muis, en recent de mens. Daarna waren de genomen van de malariaparasiet en de malariamug aan de beurt. Nijmeegse wetenschappers onder leiding van prof. Henk Stunnenberg hebben aan de samenstelling van de genenkaart meegewerkt. De genenkaart leidt tot een beter inzicht in de ingewikkelde levenscyclus van zowel de parasiet als de mug, vertelt hij.
De levenscyclus
Een malariabesmetting begint met een mug die bloed opzuigt van een besmet persoon. Binnen 24 uur bereikt de parasiet het darmkanaal van de mug, nestelt zich in en gaat eicellen produceren. De eicellen boren zich door de darmwand naar het bloed van de mug. Daar overleven ze in een sluimerstand tot ze via de speekselklieren van de mug worden overgedragen naar de volgende persoon die door de mug gestoken wordt. In die persoon volgroeit de parasiet en de cyclus, die ongeveer twee weken duurt, is rond.
Speuren naar een medicijn
'Gedetailleerde kennis van de malariaeiwitten en hun plaats en functie in de parasiet is de enige garantie dat het de wetenschap eens zal lukken om wereldziekte nummer-1 te controleren en uiteindelijk zelfs uit te roeien met behulp van nieuwe medicijnen en vaccins', zegt Stunnenberg. De Nijmegenaren werkten voor het onderzoek nauw samen met de onderzoeksgroep van Matthias Mann in het Deense Odense. Daar konden ze gebruik maken van een dure massaspectrograaf die Nederlandse universiteiten niet hebben.
Duizenden eiwitten
De Nijmegenaren zijn verantwoordelijk voor een kwart van de ruim 5.000 parasitaire eiwitten (proteomen) die in kaart zijn gebracht. Het gaat er niet om alle eiwitten te vinden, maar om die eiwitten te selecteren die in aanmerking komen voor ontwikkeling van een vaccin. Stunnenberg heeft al meer dan 150 belangrijke eiwitten geselecteerd. Eiwitten dus die mogelijk een bijdrage leveren aan het ziekmakende karakter van de parasiet in combinatie met de mug.
Zonder mug geen malaria
De parasiet heeft de mug niet alleen nodig om zich te kunnen voorplanten, maar ook om een ziekteverwekker te worden. Zonder tussenkomst van de mug veroorzaakt de malariaparasiet geen malaria. Daar ligt mogelijk een antwoord in het onschadelijk maken van de parasiet. Maar het zal zeker nog tien jaar duren voordat er een vaccin is ontwikkeld tegen malaria, benadrukt Stunnenberg.
